John Willaert

Peterseliestraat 68, Brugge

Kinderjaren in Missouri

John Emile Willaert werd op 30 mei 1918 geboren in Kansas City (Missouri USA). Zijn ouders, Constant Willaert en Urbanie Germonprez, trokken in 1913 met hun dochtertje Celestine via de Red Star Line richting de Verenigde Staten. In de economisch moeilijke tijden van 1913, vlak voor de Eerste Wereldoorlog, gingen ze in de Verenigde Staten op zoek naar nieuwe mogelijkheden. In Kansas bouwden ze een nieuw leven op. Daarom kreeg John een Engelstalige voornaam, ook zijn zus Célestine kreeg later de bijnaam Mary. Samen met zijn drie zussen (Celestine (Mary), Margaretha en Annie) groeide John op in Kansas City. Na hun terugkeer (datum ongekend, tussen 1936 en 1940) vestigden zijn ouders zich in Sint- Andries (Gistelse Steenweg 314). 

John en zus Celestine Willaert samen met een koppel (foto’s uit het familie archief) 

Paspoort met foto John Willaert en zussen Célestine en Margaretha. (foto uit het familie archief) 

Woonst familie Willaert aan de Gistelse Steenweg (foto familie archief)

Het uitbreken van de oorlog

Sinds de Duitse inval in Polen in 1939 begint het Belgische leger te mobiliseren. Als 22-jarige man wordt ook John Willaert opgeroepen om zijn legerdienst te doen. Toen Duitsland in mei 1940 België binnenviel deed het leger er alles aan om de Duitse inval te stoppen, tevergeefs. Na achttien dagen strijd, gekend als de Achttiendaagse Veldtocht, capituleert het Belgische leger en worden de soldaten krijgsgevangen genomen, waaronder ook John. 

Na zijn terugkeer uit krijgsgevangenschap werkte hij als bediende bij de Commissie Openbare Onderstand (voorloper van het OCMW). Hij was er toezichter van de afdeling steun bij het arbeidsambt te Brugge. In deze periode huwde hij ook Alice Joan Van Daele, op 27/7/1942. We weten niet veel over Joan, op de huwelijksakte vinden we dat ze ook geboren was in het buitenland, in 1921 te Londen. Ze was de dochter van Alphonse Louis Van Daele en Alice Glynn. Het jonge koppel bleef kinderloos.

John Willaert en Joan Van Daele (bron: Privé archief) 

Agent in het inlichtingennetwerk Luc-Marc

Een jaar later, omstreeks augustus 1943, werd hij door Jozef Vandecasteele betrokken bij het inlichtingennetwerk Luc-Marc. 

Luc-Marc was het grootste inlichtingennetwerk (of ‘SRA’, ‘Service de renseignements et d’action’) in België. Het werd opgericht in september 1940 en bleef bestaan tot na de bevrijding. Na de oorlog werden 3635 agenten erkend als medewerkers van het netwerk, waaronder Willaert. Als agent ‘VN, KHA 130’ spioneerde hij in de kustregio en gaf inlichtingen door naar Londen. Een inlichtingennetwerk was opgebouwd als een netwerk met lange tentakels en elkaar overlappende sectoren die niet territoriaal georganiseerd waren. De lijnen volgden de toevalligheden van waar betrouwbare agenten konden gerekruteerd worden: collega’s, vrienden, kennissen van kennissen. Zo kwam informatie binnen uit verschillende bronnen en kon de informatie gecheckt worden. Het maakte ook dat het uitvallen van één sector niet het volledig stilvallen van de informatiestrook uit één gebied betekende. Het is niet duidelijk wat de band was tussen John Willaert en Jozef Vandecasteele of wat zijn motivaties waren om in het verzet te stappen. John Willaert was lid van sector KHA, met vooral leden in de kuststreek en de Westhoek. In Brugge was nog een andere sector van Luc-Marc actief, VN 44, onder leiding van Maurice Royaux. Om veiligheidsredenen kende een agent meestal maar één of twee anderen binnen het netwerk of wisten ze soms zelf niet in welk netwerk ze actief waren. Willaert verzamelde strategische informatie over de versterkingen aan de kust en de troepen die daar gestationeerd waren. Inlichtingen inwinnen in de kuststreek was niet eenvoudig, omdat de zone ‘sperrgebiet’, of verboden gebied, was. Bewoners konden zich niet vrij bewegen en de controle was strikt. Om te reizen had je een ‘schein’ nodig, toestemming van de Duitsers. Willaert bezat zo’n toestemming omwille van zijn functie en kon zich dus vrij bewegen in dat ‘Sperrgebiet’.

Reproductie van fiche van agent Willaert met zijn codenaam en omschrijving van zijn activiteiten (bron: Cegesoma, archieven van het netwerk Luc-Marc, nr. 104)

Willaert kreeg toestemming om te reizen in het ‘Sperrgebiet’ (bron: Algemeen Rijksarchief, Dienst Oorlogsslachtoffers: opzoekingen en documentatie)

Arrestatie en deportatie

Gedurende een jaar kon Willaert ongestoord informatie verzamelen voor de geallieerden in Londen. Eind juli 1944 ging het mis. Het is onduidelijk wat de aanleiding was, maar in die periode werden heel wat agenten van de sector KHA opgepakt, waaronder ook het hoofd van KHA Jozef Vandecasteele te Rumbeke. Ook Willaert werd op 25/7/1944 opgepakt door de Geheime Feldpolizei. Volgens de mondelinge overlevering binnen de familie gebeurde dit in het ouderlijk huis op de Gistelse Steenweg. Hier zou ook een radio gestaan hebben om boodschappen te verzenden. In het ‘dossier Politiek Gevangene’ (dat pas na de oorlog werd opgesteld) lezen we in een verslag van de rijkswacht dat Willaert om 6u45 werd opgepakt in zijn woonst in de Peterseliestraat 68, hier gebeurde ook een huiszoeking. Hij werd meegenomen naar de Brugse gevangenis voor ondervraging en bleef er in hechtenis tot eind augustus. 

Opgejaagd door de oprukkende legers van de geallieerden in de zomer van 1944 worden heel wat gevangenen naar de kampen gestuurd. Op 1 september, 11 dagen voor de bevrijding van Brugge, werd ook John Willaert op transport gezet naar de Duitse strafkampen wegens spionage. 

Neuengamme

Hij komt op 10 september aan in Neuengamme (Hamburg), één van de grootste concentratiekampen van Duitsland met maar liefst 85 buitenkampen. Oorspronkelijk bestond het werk in die kampen enkel uit baksteenproductie. De klei moesten de gevangenen zelf in de kleigroeve uitgraven.  Daarna kwam de bouw van de barakken en het graven van afvoerkanalen. Later kwamen er ook andere werkzaamheden bij, o.a. in de scheepsbouw in Hamburg en Bremen, in de wapenindustrie, puinruimen in gebombardeerde steden en het graven van anti-tankgrachten.   Waar het hoofddoel oorspronkelijk puur economisch was, veranderde dit naar “vernichtung durch arbeit”, “vernietiging door arbeid”.  De omstandigheden waaronder de gevangenen moesten werken en leven zijn onmenselijk en eisten naarmate de tijd vorderde steeds meer slachtoffers.

Ook John Willaert bezweek op 10/12/1944 in één van de buitenkampen (Fühlsbuttel). Er zijn meerdere doodsoorzaken te lezen in het archief van het kamp: ‘ambolie’, ‘entiritis’…de echte reden was uiteraard uitputting, uithongering en dwangarbeid. 

Tijd voor rouw en herdenking

Ondanks de bevrijding van Brugge en België eind 1944 was er nog veel onduidelijkheid over de conditie van weggevoerde gevangenen en andere vermiste personen. Na zijn vertrek naar Duitsland op 1 september tastte de familie van John dan ook in het duister. In het archief van de dienst voor documentatie van Oorlogsslachtoffers kunnen we hun zoektocht volgen. In november 1944 dient zijn zus C. Mary Willaert een verzoek in bij het Rode Kruis tot inlichtingen en eventuele repatriëring van haar broer. Pas een jaar nadat hij verdween richting Duitsland kwam eindelijk het bericht dat John Willaert was overleden te Neuengamme. 

In de Sint-Anna kerk te Brugge werd op 17 december 1945 een plechtige nadienst gehouden om John te herdenken. Er werd een bloemenkrans gelegd bij het monument der gesneuvelden in de Karthuizerinnestraat. Vandaag staat de naam van John Willaert ook in het monument gegrift.

Overlijdensbericht John Willaert (bron: Privé Archief)

Verdwenen portret

Volgens de familie hingen zijn collega’s bij de dienst nog jaren een portret van hem op, maar tijdens de recente verhuis verdween het. De familie is op zoek naar dit portret, weet je iets meer? Geef ons een seintje via struikelstenenbrugge@gmail.com 

bronnen:

– Cegesoma, Archieven van het netwerk Luc-Marc, (AA1135, nr. 104).  Meer info: Archieven van het netwerk Luc-Marc | Cegesoma
– Cegesoma, De dossiers van de Staatsveiligheid over de Inlichtings- en Actiediensten en de Inlichtings- en Actieagenten (AA1333, Doos 1838, nr. 55985, dossier Willaert E. John.)
– Algemeen Rijksarchief, Archief Oorlogsslachtoffers, dienst Opzoekingen en documentatie (nr 65821, dossier Willaert E. John.)
– Algemeen Rijksarchief, Archief Oorlogsslachtoffers, dienst Erkenning politiek gevangene (nr. PP AD kal 1889, dossier Willaert E. John.)
– Colignon Alain “18-daagse veldtocht (De)”: een heruitgave van de vorige oorlog? online: https://www.belgiumwwii.be/nl/belgie-in-oorlog/artikels/18-daagse-veldtocht-de-een-heruitgave-van-de-vorige-oorlog.html (geraadpleegd 5/5/2026)
– Database op basis van archieven van de kampen te Neuengamme, via Vriendenkring van Neuengamme, meer info: www.vriendenkringamicaleneuengamme.be (geraadpleegd 5/5/2026)
– Interview met familie en foto’s uit privéarchief van de familie, met speciale dank voor het nasturen van foto’s en extra informatie: De zoon van Célestine Willaert en zijn gezin: Willy Luypaert en Monique Vermout en hun kinderen Geert Luypaert, Leen Luypaert, An Luypaert, Hilde Luypaert. De kinderen van Margaretha Willaert: Leo Provoost, Liliane Provoost en Lucrèce Provoost.